یەکێک لە گرنگترین خاڵەکانی سەرکەوتنی دارایی، توانای جیاکردنەوەی خەرجییە پێویستەکان لە خەرجییە ناپێویستەکانە. زۆرینەی کێشەکانی دارایی کە کەسانی ئاسایی تووشیان دەبن، هەر بەهۆی تێکەڵکردنی ئەم دوو جۆرە خەرجییەوەیە و مامەڵەکردن لەگەڵ حەزەکان وەک پێویستی.
لێرەدا جیاوازی نێوان پێویستی و حەز ڕوون دەکەینەوە:
پێویستییەکان ئەو شتانەن کە مرۆڤ ناتوانێت بێ ئەوان ژیان بەردەوام بکات یان کارەکانی ڕۆژانەی بە باشی ئەنجام بدات. ئەمانە بریتین لە نان، ئاو، خانوو، جلوبەرگی بنەڕەتی، چاودێری تەندروستی، گواستنەوە بۆ کار یان خوێندن، و وزەی گەرمی و کارەبا. بێ ئەم شتانە، مرۆڤ ناتوانێت بە شێوەیەکی سەلامەت و تەندروست ژیان بکات.
لە بەرامبەردا، حەز و کەماڵیاتەکان ئەو شتانەن کە کوالیتی ژیان باشتر دەکەن بەڵام مرۆڤ دەتوانێت بێ ئەوانیش ژیانی خۆی بکات. ئەمانەش نموونەن بۆیان: خواردنی دەرەوە لە چێشتخانەکان، کڕینی شتی تەکنەلۆژی نوێ، جلوبەرگی بەنرخ بۆ دەرکەوتن تەنها، گەشتکردن بۆ کات بەسەربردن، و بەشداریکردن لە چالاکییەکانی لاوەکی کە تێچووی زۆریان هەیە.
چۆن بزانین شتێک پێویستییە یان حەز؟
بۆ دەستنیشانکردنی جیاوازییان، ئەم ٣ پرسیارە لە خۆت بکە پێش کڕینی هەر شتێک:
١. ئایا ئەگەر ئەم شتە نەکڕم، کاریگەری نەرێنی هەیە لەسەر تەندروستی یان توانای کارکردنم؟
٢. ئایا ئەم شتە جێگرەوەیەکی هەرزانتری هەیە کە هەمان ئەرک ئەنجام دەدات؟
٣. ئایا ئەم کڕینە لەبەر پێویستی ڕاستەقینەیە یان لەبەر هەستی ئەو کاتە یان کاریگەری ڕیکلامەکان؟ ئایا دوای مانگێک هێشتا پێویستیم پێیەتی یان تەنها حەزێکی کاتییە؟
٤ ڕێگا باس دەکەین بۆ کەمکردنەوەی خەرجی لە حەزەکان:
١. تۆمارکردنی هەموو خەرجییەکانت بۆ ماوەی یەک مانگ. کاتێک لەسەر کاغەز دەیبینیت چەند پارە بۆ شتی ناپێویست خەرج دەکەیت، سەرسام دەبیت. زۆر کەس دەزانن کە مانگانە سەدان هەزار دینار بۆ شتی وەک قاوەی چێشتخانە، خواردنی خێرا، یان کڕینی شتی بێ پلان خەرج دەکەن.
٢. یاسای ٢٤ کاتژمێر جێبەجێ بکە. کاتێک حەزت لە کڕینی شتێکی گران دەبێت، بەلایەنی کەم ٢٤ کاتژمێر چاوەڕێ بکە. زۆربەی جار دەبینیت کە ئەو حەزە کاتییە نەماوە و پێویستیت پێی نییە. ئەمە بەتایبەتی کاراییە بۆ کڕینە ئۆنڵاینەکان کە زۆر ئاسانن و لە ساتێکدا ئەنجام دەدرێن.
٣. بۆ خەرجییە دووبارەبووەکان وەک خۆراک و خواردنەوە، پلان دابنێ و لیستی کڕین ئامادە بکە پێش چوونە بازاڕ. ئەمە ڕێگەت پێ نادات کە شتی زیادە بکڕیت یان لە ژێر کاریگەری برسیێتی بڕیاری هەڵە بدەیت. کڕینی شتی تازە بەجیاتی ئامادەکراو هەرزانترە و تەندروستترە.
٤. جێگرەوەی هەرزان بۆ حەزەکانت بدۆزەرەوە. بەجیاتی چوون بۆ سینەما، فیلم لە ماڵەوە سەیر بکە. بەجیاتی چێشتخانەکانی گران، فێری چێشتلێنان ببە و لە ماڵەوە خواردن ئامادە بکە. بەجیاتی چوون بۆ ناوەندی وەرزشی گران، لە پارکەکان ڕاکردن ئەنجام بدە یان لە ماڵەوە وەک ڤیدیۆکانی یووتووب وەرزش بکە.
چۆن بتوانین سنوورێکی دیاریکراو دابنێین؟
یەکێک لە باشترین ڕێگاکان بۆ کۆنترۆڵکردنی خەرجی لەسەر حەزەکان، ئەوەیە کە بڕێکی دیاریکراوی مانگانە بۆ ئەم مەبەستە تەرخان بکەیت. بۆ نموونە، دەتوانیت ١٠٪ لە داهاتت بۆ حەزەکان تەرخان بکەیت، نەک زیاتر. ئەمە ئازادیت پێدەدات کە هەندێک شت کە حەزت لێیەتی بکەیت بەبێ ئەوەی هەستی تاوانت هەبێت کە بڕێکی زۆرت لە داهایەکەت خەرج کردووە، بەڵام لە سنوورێکی دیاریکراودا.
دانانی ئامانج بۆ پاشەکەوتکردن یارمەتیدەرە. کاتێک ئامانجێکی دیاریکراوت هەیە وەک پاشەکەوتکردن بۆ کڕینی خانوو، ئۆتۆمبێل، یان دامەزراندنی بزنسێک، ئاسانترە کە نەخێر بڵێیت بە خەرجییە ناپێویستەکان. هەر جارێک حەزت لە کڕینی شتێکی ناپێویست بێت، بیر لە ئامانجە گەورەکەت بکەرەوە.
سوودەکانی جیاکردنەوە:
کاتێک فێر دەبیت جیاوازی نێوان پێویستی و حەز بکەیت چی بە دەست دەهێنین؟
- دەتوانیت پارەیەکی زۆر پاشەکەوت بکەیت. ئەو پارەیە دەتوانرێت بەکاربهێنرێت بۆ دروستکردنی سندوقی فریاگوزاری کە لە کاتی پێویستی بۆ بڕێکی پارە بەکاری دەهێنیت.
- وەبەرهێنان بۆ داهاتوو، یان بەدیهێنانی خەونە داراییەکانت.
- هەروەها فشاری دەروونی کەم دەبێتەوە چونکە نیگەرانی قەرز یان نەبوونی پارە نامێنێت.
لە کۆتاییدا: لەبیرت بێت کە ژیانکردن بە سادەیی واتای خۆگرتنەوە نییە لە هەموو شتێک، بەڵکو واتای ڕێکخستنی خەرجکردنە و دانانی ئەولەویەت بۆ ئەو شتانەی کە بەڕاستی بەهایان هەیە لە ژیانتدا.